Odrzucenie długu spadkowego

Spadek po bliskiej osobie nie zawsze oznacza bogactwo – bywa też spadek z długami, który zamiast korzyści może przysporzyć poważnych problemów finansowych. Gdy majątek pozostawiony przez zmarłego jest obciążony długami przewyższającymi jego wartość, przyjęcie spadku grozi koniecznością spłaty cudzych zobowiązań. Na szczęście polskie prawo przewiduje rozwiązanie tej trudnej sytuacji: odrzucenie spadku. Coraz więcej osób w Polsce znajduje się w sytuacji odziedziczenia długów – w ostatnich latach tysiące spadkobierców rocznie decydują się na odrzucenie spadku, by nie popaść w finansowe tarapaty. Prawo (szczególnie po zmianach z 2015 roku) daje spadkobiercom narzędzia ochrony, jednak wymaga świadomego działania we właściwym czasie. Dlatego znajomość zasad odrzucenia spadku jest dziś bardzo istotna. W poniższym przewodniku krok po kroku wyjaśniamy, na czym polega odrzucenie spadku obciążonego długami i jak przeprowadzić tę procedurę zgodnie z obowiązującymi przepisami. Dowiesz się kiedy warto odrzucić spadek, jakich terminów należy bezwzględnie przestrzegać, jakie są koszty i konsekwencje prawne tej decyzji. Poruszymy także kwestię odrzucenia spadku w imieniu małoletniego dziecka oraz omówimy, czy odrzucenie spadku gwarantuje pełną ochronę przed długami zmarłego. Artykuł uwzględnia stan prawny na 2025 rok i najnowsze zmiany przepisów, dzięki czemu zyskasz aktualną wiedzę na ten temat.

Czym jest odrzucenie spadku i na czym polega?

Odrzucenie spadku (potocznie nazywane czasem odrzuceniem długu spadkowego) polega na złożeniu oświadczenia, że spadkobierca nie przyjmuje spadku po zmarłym. W praktyce oznacza to rezygnację ze wszelkich praw do majątku pozostawionego przez spadkodawcę, a zarazem uwolnienie się od odpowiedzialności za jego długi spadkowe. Innymi słowy, osoba odrzucająca spadek traci prawo do jakichkolwiek aktywów (np. nieruchomości, oszczędności, cennych przedmiotów), ale też nie będzie musiała spłacać żadnych zobowiązań zmarłego.

Polskie prawo (art. 1012 Kodeksu cywilnego) przewiduje, że spadkobierca ma trzy opcje: może przyjąć spadek wprost (z pełną odpowiedzialnością za długi), przyjąć go z dobrodziejstwem inwentarza (z ograniczeniem odpowiedzialności za długi do wartości aktywów) albo spadek odrzucić. Aby skorzystać z tej ostatniej możliwości, konieczne jest złożenie stosownego oświadczenia przed sądem lub u notariusza. Takie oświadczenie należy złożyć w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o powołaniu do spadku (najczęściej termin liczony jest od daty śmierci bliskiej osoby albo od momentu ogłoszenia testamentu). Oświadczenie składane jest pod rygorem prawa – oznacza to, że raz odrzucony spadek nie może zostać przyjęty w przyszłości (decyzja ta jest nieodwołalna).

Kiedy odrzucenie spadku z długami jest dobrym rozwiązaniem?

Odrzucenie spadku bywa najlepszym wyjściem w szczególności w następujących sytuacjach:

• Gdy odziedziczony spadek jest wysoko zadłużony – jeśli suma długów znacznie przewyższa wartość pozostawionego majątku (lub w ogóle brak cennych aktywów), przejęcie takiego spadku oznaczałoby konieczność spłaty tych zobowiązań z własnej kieszeni.
• Gdy nie masz pewności co do stanu majątku i podejrzewasz istnienie ukrytych długów – jeżeli trudno ustalić, co wchodzi w skład spadku po zmarłym (np. brak pełnej dokumentacji finansowej, podejrzenie niespłaconych kredytów lub pożyczek), odrzucenie spadku pozwala uniknąć ryzyka przejęcia nieznanych wcześniej długów, które mogłyby się ujawnić po przyjęciu spadku.
• Gdy po prostu nie chcesz dziedziczyć cudzych zobowiązań – nawet jeśli wartość długów i aktywów jest porównywalna, możesz nie mieć ochoty zajmować się spłatą długów po zmarłym krewnym. Rezygnując z przyjęcia spadku, unikasz formalności związanych ze spłatą wierzycieli, ewentualną sprzedażą składników majątku oraz sporządzaniem spisu inwentarza.
• Gdy zależy Ci, aby spadek przeszedł na inne osoby – zdarzają się sytuacje, w których spadkobierca świadomie odrzuca spadek (np. zawierający głównie długi lub niewielki majątek), aby umożliwić dziedziczenie innym członkom rodziny. Przykładowo rodzic może odrzucić spadek po swoich rodzicach (dziadkach dziecka), aby majątek przypadł od razu jego małoletnim dzieciom. Oczywiście decyzja taka powinna być przemyślana, zwłaszcza jeśli w skład spadku wchodzą jakiekolwiek wartościowe elementy.

Przykład: Pan Jan odziedziczył po swoim dalekim kuzynie zadłużone mieszkanie warte ok. 200 tys. zł. Długi spadkowe (kredyt hipoteczny i pożyczki) wynosiły jednak w sumie ok. 250 tys. zł. Gdyby przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza, musiałby sprzedać mieszkanie i przekazać całe 200 tys. zł wierzycielom kuzyna – na tym jego odpowiedzialność by się skończyła (pozostałe 50 tys. zł długu pozostałoby niespłacone). Pan Jan nie zyskałby jednak nic poza kłopotami związanymi ze spieniężeniem majątku i rozliczeniem długów. Dlatego zdecydował się odrzucić spadek. W efekcie nie przejął ani mieszkania, ani długów. Cała procedura ograniczyła się do złożenia oświadczenia u notariusza, a spadek przeszedł na kolejną uprawnioną osobę. Pan Jan uniknął tym samym wielomiesięcznych formalności i konieczności spłacania cudzych zobowiązań.

Jak odrzucić spadek obciążony długami? (Procedura krok po kroku)

Aby skutecznie odrzucić spadek z długami, należy dopełnić określonych formalności. Istnieją dwa główne sposoby złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku: u notariusza lub w sądzie. Poniżej opisujemy obie drogi postępowania:

Odrzucenie spadku u notariusza

Ta opcja jest często najszybsza i najwygodniejsza dla spadkobiercy. Notarialne odrzucenie spadku pozwala uniknąć oczekiwania na rozprawę sądową.

• Czas i wygoda: Wizyta u notariusza zwykle trwa krótko i może odbyć się niemal od ręki. Nie trzeba składać dodatkowych pism ani czekać tygodniami na termin – notariusz może sporządzić akt od razu podczas umówionej wizyty.
• Koszt: Za sporządzenie aktu notarialnego zawierającego oświadczenie o odrzuceniu spadku obowiązuje stała taksa notarialna (maksymalna) 50 zł + VAT (czyli około 61,50 zł). [Stan prawny na 2025 r.] Dodatkowo notariusz pobierze opłatę za wypisy aktu (kilka-kilkanaście złotych za stronę wypisu). Łączny koszt w kancelarii notarialnej jest więc zbliżony do kosztów postępowania sądowego.
• Wymagane dokumenty: Należy zabrać ze sobą akt zgonu spadkodawcy, własny dokument tożsamości (dowód osobisty lub paszport), a także dokumenty potwierdzające nasz status rodzinny. Zazwyczaj wystarczy odpis skrócony aktu urodzenia (dla wykazania pokrewieństwa ze zmarłym) lub aktu małżeństwa (gdy nazwisko spadkobiercy zmieniło się po ślubie). Warto też znać numer PESEL zmarłego, jeśli jest dostępny, aby notariusz mógł go uwzględnić w dokumentacji.

Kroki odrzucenia spadku u notariusza:

1. Wybór notariusza i umówienie terminu – możesz wybrać dowolną kancelarię notarialną (brak rejonizacji terytorialnej). Skontaktuj się telefonicznie lub osobiście, aby umówić termin sporządzenia aktu notarialnego. Przy okazji zapytaj o wymagane dokumenty i umów dogodny termin spotkania.
2. Wizyta i złożenie oświadczenia – w umówionym terminie udajesz się do kancelarii z wymaganymi dokumentami. Notariusz na podstawie dostarczonych danych sporządzi akt notarialny zawierający Twoje oświadczenie o odrzuceniu spadku po oznaczonej osobie zmarłej. Notariusz odczyta treść aktu, po czym składasz na nim swój podpis. W ten sposób formalnie oświadczasz, że odrzucasz spadek.
3. Otrzymanie potwierdzenia – po podpisaniu aktu notarialnego, notariusz wyda Ci wypis (odpis) aktu. Jest to oficjalny dokument potwierdzający, że złożyłeś oświadczenie o odrzuceniu spadku. Notariusz ma także obowiązek przesłać informację o złożonym oświadczeniu do właściwego sądu spadku (sądu rejonowego ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy), aby stało się ono częścią akt postępowania spadkowego.

Notarialna droga jest zwykle szybsza i mniej stresująca – nie wymaga udziału w rozprawie ani czekania na wyznaczenie terminu. Z kolei droga sądowa może być nieco tańsza, jeśli np. jedna rodzina składa wspólnie wnioski, ale obecnie różnice w kosztach są niewielkie. Obie formy są prawnie równoważne – wybierz tę, która jest dla Ciebie dogodniejsza.

Odrzucenie spadku w sądzie

Druga opcja to złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku bezpośrednio w sądzie rejonowym (tzw. sądzie spadku). Droga sądowa jest bardziej sformalizowana i może potrwać nieco dłużej niż wizyta u notariusza.

• Formalności i czas: Aby odrzucić spadek w sądzie, najpierw trzeba złożyć pisemny wniosek o przyjęcie oświadczenia o odrzuceniu spadku. Następnie sąd wyznacza termin posiedzenia, na którym spadkobierca składa ustne oświadczenie do protokołu. Cała procedura może zająć od kilku tygodni do kilku miesięcy (zależnie od obłożenia sądu i terminów).
• Koszt: Opłata sądowa za złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku wynosi 100 zł od każdej osoby składającej takie oświadczenie. [Stan na 2025 r.] Opłatę tę uiszcza się w znakach opłaty sądowej naklejanych na wniosek lub przelewem na konto sądu (dowód wpłaty dołącza się do wniosku).
• Wymagane dokumenty: Do wniosku sądowego należy dołączyć akt zgonu spadkodawcy, a na rozprawę zabrać dokument tożsamości spadkobiercy. Sam wniosek o odebranie oświadczenia o odrzuceniu spadku powinien zawierać m.in. dane składającego oświadczenie, dane zmarłego (wraz z datą zgonu) oraz informację o tytule powołania do spadku (np. że wchodzi w grę dziedziczenie ustawowe jako syn/córka zmarłego). We wniosku wskazujemy też wolę odrzucenia spadku w całości. Warto wymienić we wniosku wszystkich znanych spadkobierców ustawowych/testamentowych, co może ułatwić dalsze postępowanie.

Kroki odrzucenia spadku w sądzie:

1. Złożenie wniosku do sądu – wypełniony wniosek wraz z załącznikami (odpis aktu zgonu, ewentualnie odpis aktu urodzenia/małżeństwa potwierdzający relację oraz dowód uiszczenia opłaty 100 zł) składasz w biurze podawczym właściwego sądu rejonowego. Właściwy jest sąd ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy. Jeśli nie można go ustalić, będzie to sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy. Wniosek można złożyć osobiście lub nadać pocztą (listem poleconym).
2. Oczekiwanie na wyznaczenie terminu – sąd po otrzymaniu wniosku wyznaczy termin posiedzenia (rozprawy), na którym zostanie odebrane Twoje oświadczenie. O terminie zostaniesz powiadomiony oficjalnym zawiadomieniem (wezwaniem) z sądu. Zwykle czas oczekiwania wynosi kilka tygodni, ale może być dłuższy w zależności od liczby spraw w sądzie.
3. Złożenie oświadczenia przed sądem – w wyznaczonym dniu stawiasz się w sądzie. Sędzia (lub referendarz) zapyta Cię, czy przyjmujesz czy odrzucasz spadek po wskazanej osobie. Musisz ustnie oświadczyć, że odrzucasz spadek w całości. Twoje oświadczenie zostanie zapisane w protokole rozprawy. To zazwyczaj krótka formalność – potwierdzasz tylko swoją decyzję, nie musisz szczegółowo uzasadniać powodów.
4. Uzyskanie postanowienia sądu – po odebraniu oświadczenia sąd wyda postanowienie, w którym stwierdza, że spadek został przez Ciebie odrzucony. Kopię (odpis) tego postanowienia otrzymasz pocztą lub możesz odebrać osobiście w sądzie. Postanowienie to stanowi urzędowe potwierdzenie Twojej decyzji i będzie włączone do akt sprawy spadkowej.

Uwaga: Jeśli przebywasz za granicą i nie możesz osobiście stawić się w polskim sądzie lub u notariusza, istnieje możliwość złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku przed konsulem RP. Konsul potwierdza własnoręczność podpisu spadkobiercy pod takim oświadczeniem. Następnie podpisany dokument należy przesłać do sądu spadku w Polsce (sądu ostatniego miejsca zamieszkania zmarłego) w ciągu 6 miesięcy od dnia dowiedzenia się o powołaniu do spadku. Procedura konsularna wiąże się z opłatą skarbową (kilkadziesiąt euro), ale bywa nieocenionym rozwiązaniem dla Polaków mieszkających poza krajem.

Termin na odrzucenie spadku – ile czasu masz na decyzję?

Polskie prawo spadkowe narzuca spadkobiercom ściśle określony termin na złożenie oświadczenia o odrzuceniu (bądź przyjęciu) spadku. Zgodnie z art. 1015 Kodeksu cywilnego termin ten wynosi 6 miesięcy i liczy się od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku.

Co to oznacza w praktyce? Najczęściej pierwszym powołanym do spadku (np. dzieciom lub małżonkowi zmarłego) termin zaczyna biec od dnia śmierci spadkodawcy – ponieważ z reguły w tym momencie wiedzą oni o swoim powołaniu z ustawy. Istnieją jednak sytuacje, gdy moment rozpoczęcia biegu terminu jest inny:

• Jeśli jesteś dalszym krewnym (np. wnukiem, siostrzeńcem itp.), który wejdzie do dziedziczenia dopiero gdy ktoś bliższy odrzuci spadek – wówczas 6-miesięczny termin na odrzucenie spadku biegnie dla Ciebie od dnia, w którym dowiedziałeś się o odrzuceniu spadku przez tego bliższego spadkobiercę. Innymi słowy, czas liczysz od momentu, gdy stało się jasne, że to Ty jesteś teraz powołany do spadku.
• Jeśli jesteś spadkobiercą testamentowym – termin biegnie od dnia, w którym dowiedziałeś się o istnieniu testamentu powołującego Cię do dziedziczenia (np. od chwili odczytania testamentu przez notariusza lub sąd, albo innego skutecznego poinformowania Cię o powołaniu).

Uwaga: termin 6 miesięcy jest terminem zawitym (nieprzekraczalnym). Jeśli w tym czasie nie złożysz żadnego oświadczenia, zgodnie z prawem dziedziczysz spadek z mocy ustawy. Na szczęście – dzięki nowelizacji przepisów obowiązującej od 18 października 2015 r. – brak reakcji spadkobiercy w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, a nie wprost. Oznacza to, że nawet jeżeli przegapisz termin, Twoja odpowiedzialność za ewentualne długi spadkowe jest ograniczona wyłącznie do wartości odziedziczonego majątku. (Przed 2015 r. obowiązywała mniej korzystna zasada – brak oświadczenia oznaczał przyjęcie spadku wprost, z pełną odpowiedzialnością za długi.) Termin ten jest nieprzekraczalny – po upływie 6 miesięcy, jeśli nie złożysz oświadczenia, spadek zostanie przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza z mocy prawa.

Mimo wszystko nie warto zwlekać z decyzją o odrzuceniu spadku. Po upływie 6 miesięcy tracisz wybór – stajesz się spadkobiercą (choć z ograniczoną odpowiedzialnością za długi). W dodatku przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza wiąże się z koniecznością przeprowadzenia spisu inwentarza (spisania wszystkich składników majątku i długów), co bywa uciążliwe. Dlatego jeśli wiesz, że spadek jest zadłużony i nie chcesz go przyjmować, lepiej zareagować jak najszybciej, zamiast liczyć na ochronę wynikającą z automatycznego dobrodziejstwa inwentarza.

Odrzucenie spadku czy przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza?

W przypadku zadłużonego spadku spadkobiercy mają do wyboru nie tylko odrzucenie spadku, ale także tzw. przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Jest to forma ograniczonej odpowiedzialności za długi – spadkobierca przyjmuje majątek, ale za długi odpowiada tylko do wysokości wartości tego majątku. W praktyce oznacza to, że nie zapłaci z własnej kieszeni więcej niż to, co otrzymał w spadku. Od 2015 roku przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza stało się domyślnym sposobem dziedziczenia, jeśli spadkobierca nie złoży żadnego oświadczenia w terminie.

Kiedy rozważyć przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza zamiast odrzucenia? Jeśli wiesz lub podejrzewasz, że oprócz długów spadek zawiera również wartościowy majątek przewyższający te długi, przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza może być korzystne. Pozwoli Ci zatrzymać nadwyżkę aktywów po spłacie zobowiązań. Przykładowo: jeżeli spadek obejmuje mieszkanie warte 300 tys. zł oraz długi na 100 tys. zł, to przyjmując spadek z dobrodziejstwem inwentarza możesz spłacić długi z części wartości mieszkania, a reszta majątku pozostanie Twoja. Gdybyś taki spadek odrzucił, utraciłbyś i mieszkanie, i oczywiście nie musiałbyś płacić długów – ale tym samym zrzekasz się potencjalnego zysku (mieszkania wartego netto 200 tys. zł po spłacie długu).

Z kolei przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza nie ma sensu, gdy długi znacznie przekraczają wartość majątku lub gdy majątek w spadku praktycznie nie istnieje. Jeśli spadek to np. 5 tys. zł oszczędności, a długi wynoszą 20 tys. zł – przyjmując z dobrodziejstwem inwentarza, spłacisz wierzycieli do kwoty 5 tys. zł (czyli stracisz całe odziedziczone pieniądze) i nie musisz pokrywać reszty długu z własnych środków. Bilans dla Ciebie wyniesie zero. Odrzucając spadek w takiej sytuacji, również nic nie zyskasz, ale oszczędzisz czas i formalności związane z likwidacją tego majątku na pokrycie długów.

Podsumowanie wyboru: Jeżeli spadek jest „na minusie” (długów więcej niż aktywów) lub nie chcesz w ogóle zajmować się sprawami po zmarłym – odrzucenie spadku jest prostym rozwiązaniem eliminującym problem. Jeśli jednak w spadku są aktywa, które chciałbyś zachować, a wartość tych aktywów przewyższa lub równoważy długi, wtedy rozważ przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Ta opcja zapewni Ci ochronę przed nadmiernymi długami, a jednocześnie umożliwi przejęcie części majątku. Pamiętaj jednak, że przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza wymaga sporządzenia oficjalnego spisu inwentarza (wykazu aktywów i pasywów spadku), co oznacza dodatkowe formalności i koszty – np. opłaty komornicze za spis. Decydując się na odrzucenie spadku, unikasz tych procedur.

Pamiętaj, że zawsze możesz skonsultować się z prawnikiem lub notariuszem, aby dokładnie ocenić bilans korzyści i obciążeń spadku. W razie wątpliwości bezpieczniejszą strategią jest często odrzucenie spadku – szczególnie gdy brak czasu na dokładne zbadanie wszystkich zobowiązań zmarłego. Przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza wymaga bowiem spisu inwentarza (spisu majątku i długów), co oznacza dodatkowe formalności i czas. W obu przypadkach celem jest ochrona przed długami spadkowymi, jednak droga do tego celu może być różna w zależności od okoliczności.

Skutki odrzucenia spadku

Podjęcie decyzji o odrzuceniu spadku pociąga za sobą istotne skutki prawne. Oto najważniejsze konsekwencje, z których musisz zdawać sobie sprawę:

• Brak odpowiedzialności za długi spadkowe – spadkobierca, który odrzucił spadek, nie musi spłacać żadnych długów pozostawionych przez zmarłego. Wierzyciele nie mają podstaw prawnych, aby żądać od niego uregulowania zobowiązań spadkodawcy, ponieważ osoba odrzucająca nie jest już traktowana jak spadkobierca.
• Utrata prawa do majątku spadkowego – odrzucając spadek, zrzekasz się wszelkich korzyści, które mogłyby z niego wynikać. Nie otrzymasz żadnych pieniędzy, nieruchomości ani innych rzeczy należących do spadku. Tracisz także ewentualne uprawnienia do zachowku po zmarłym (gdy np. istniał testament, a Ty normalnie byłbyś uprawniony do części spadku).
• Traktowanie jak osoba nieżyjąca w kontekście dziedziczenia – zgodnie z przepisami, osoba odrzucająca spadek jest traktowana tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku. Mówiąc inaczej, zostajesz formalnie wyłączony z grona spadkobierców po danej osobie.
• Przejście udziału na innych spadkobierców – część spadku, której się zrzekasz, przypadnie innym uprawnionym. Jeśli jesteś jedynym dzieckiem zmarłego i odrzucisz spadek, Twój udział przejdzie na Twoich zstępnych, czyli dzieci (wnuki spadkodawcy). Jeśli dzieci również odrzucą spadek albo jeśli ich nie ma, przejdzie on zgodnie z ustawową kolejnością na pozostałych krewnych zmarłego: jego rodziców, rodzeństwo, dalszych zstępnych, dziadków itd. Gdy żaden z krewnych nie przyjmie spadku, ostatecznie dziedzicem stanie się Skarb Państwa. Dla Ciebie oznacza to tyle, że rodzina nie otrzyma co prawda majątku, ale też żaden członek rodziny nie będzie musiał spłacać długów zmarłego.
• Nieodwołalność decyzji – oświadczenia o odrzuceniu spadku nie można wycofać ani zmienić. Jest to decyzja ostateczna. Nie ma znaczenia, czy później zmieni się Twoja sytuacja lub pojawią nowe informacje o spadku – po upływie terminu 6 miesięcy i złożeniu oświadczenia nie ma drogi powrotnej. Dlatego przed odrzuceniem spadku upewnij się, że jest to dla Ciebie najlepsze rozwiązanie.

Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego dziecka

Szczególną sytuacją jest dziedziczenie długów przez małoletnie dzieci. (Analogiczne zasady obowiązują w przypadku spadkobierców ubezwłasnowolnionych, za których decyzje podejmują opiekunowie prawni.) Jeśli spadek z długami ma przypaść dziecku, rodzice (lub opiekunowie prawni) muszą działać w jego imieniu. Prawo przewiduje tu dodatkowe zabezpieczenia – odrzucenie spadku w imieniu dziecka co do zasady wymaga zgody sądu opiekuńczego.

Stan prawny do 2023 roku: Dotychczas rodzice zawsze musieli uzyskać zgody sądu rodzinnego na odrzucenie spadku należnego dziecku, ponieważ jest to czynność przekraczająca zakres zwykłego zarządu majątkiem małoletniego. Procedura ta bywała czasochłonna i rodziła ryzyko przekroczenia 6-miesięcznego terminu.

Nowe przepisy od 15 listopada 2023 roku: Wprowadzone zostały ułatwienia, które w pewnych przypadkach zwalniają rodziców z obowiązku uzyskiwania zgody sądu. Zgodnie ze znowelizowanym prawem, zgoda sądu nie jest wymagana, jeżeli:

• oboje rodzice zgodnie odrzucają spadek, który przypada dziecku w wyniku wcześniejszego odrzucenia spadku przez jednego z rodziców. Przykładowo: ojciec odrzucił spadek po dziadku, przez co do dziedziczenia doszło dziecko (wnuk zmarłego) – w takiej sytuacji mama i tata tego dziecka mogą wspólnie odrzucić spadek w imieniu małoletniego bez pytania sądu o zgody.
• jeden z rodziców składa oświadczenie o odrzuceniu spadku w imieniu dziecka za pisemną zgodą drugiego rodzica, który również ma pełnię władzy rodzicielskiej. Taka sytuacja może mieć miejsce np. gdy rodzice żyją osobno, ale oboje zgadzają się co do tego, że dziecko nie powinno dziedziczyć zadłużonego spadku.

We wszystkich innych przypadkach wciąż konieczne jest zwrócenie się do sądu opiekuńczego o wydanie zgody. Nadal wymóg ten obowiązuje m.in. gdy:

• rodzice nie są zgodni co do odrzucenia spadku przez dziecko (np. jedno z nich chce odrzucić, drugie się sprzeciwia),
• dziecko dziedziczy spadek bezpośrednio w pierwszej kolejności razem z rodzicem, a nie w wyniku odrzucenia przez rodzica. Przykładowo: zmarła matka ma jedno małoletnie dziecko i męża – dziecko dziedziczy ustawowo razem z ojcem. Jeśli w takiej sytuacji ojciec chciałby odrzucić również udział dziecka, musi uzyskać zgodę sądu, bo dziecko zostało powołane do spadku nie dlatego, że ojciec coś odrzucił, tylko jako uprawniony z ustawy.

Procedura odrzucenia spadku w imieniu dziecka z uzyskaniem zgody sądu:

1. Wniosek do sądu opiekuńczego – rodzic lub opiekun prawny składa w sądzie rejonowym (wydział rodziny i nieletnich) właściwym dla miejsca zamieszkania dziecka wniosek o zgodę na odrzucenie spadku w imieniu małoletniego. We wniosku należy wykazać, że działanie to jest w interesie dziecka – np. że spadek jest wyłącznie obciążony długami i jego przyjęcie narażałoby małoletniego na szkody. Do wniosku dołącza się odpis aktu urodzenia dziecka, akt zgonu spadkodawcy oraz dokumenty potwierdzające zadłużenie spadku (o ile są dostępne).
2. Postanowienie sądu opiekuńczego – sąd rodzinny rozpoznaje wniosek i wydaje postanowienie. Jeżeli argumenty są przekonujące, sąd udzieli zgody, określając przy tym, jaki spadek można odrzucić (po kim). Ważne: złożenie wniosku o zgodę wstrzymuje bieg 6-miesięcznego terminu dla dziecka. Orzecznictwo Sądu Najwyższego potwierdziło, że jeśli rodzic złoży w sądzie opiekuńczym wniosek o zezwolenie na odrzucenie spadku w imieniu małoletniego przed upływem terminu, to termin ten nie upłynie, dopóki sąd nie rozstrzygnie sprawy i postanowienie nie stanie się prawomocne. Po uzyskaniu prawomocnej zgody sądu termin 6 miesięcy biegnie na nowo, dając czas na finalizację czynności.
3. Złożenie oświadczenia w imieniu dziecka – mając już zgodę sądu, rodzic musi złożyć właściwe oświadczenie o odrzuceniu spadku w imieniu małoletniego. Dokonuje tego albo u notariusza, albo w sądzie spadku (analogicznie jak w przypadku dorosłego spadkobiercy). W oświadczeniu powołuje się na uzyskaną zgodę sądu, a do protokołu lub aktu notarialnego załącza się kopię postanowienia sądu opiekuńczego. Efekt prawny odrzucenia spadku przez dziecko jest taki sam – dziecko nie będzie odpowiadać za długi spadkowe, a jego udział przejdzie na kolejnych spadkobierców.

Procedura uproszczona (gdy zgoda sądu nie jest wymagana): Jeśli spełnione są opisane wyżej warunki zwalniające z obowiązku uzyskania zgody sądu, rodzice mogą od razu udać się do notariusza lub sądu spadku i złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku w imieniu dziecka. W praktyce należy przygotować dokumenty (akt zgonu, akt urodzenia dziecka) oraz dołączyć pisemne oświadczenie drugiego rodzica, że wyraża zgodę na odrzucenie spadku przez dziecko (o ile tylko jedno z rodziców stawia się, by złożyć oświadczenie). Oczywiście oboje rodzice mogą też stawić się wspólnie i razem podpisać akt notarialny, co od razu potwierdza ich zgodną wolę.

Odrzucenie spadku w imieniu dziecka bywa bardziej złożone, dlatego w razie wątpliwości warto zasięgnąć porady prawnej. Najważniejsze jednak to pamiętać o zachowaniu terminów – rodzice powinni jak najszybciej podjąć działania, aby nie dopuścić do sytuacji, w której minie 6 miesięcy, a dziecko z mocy prawa stanie się spadkobiercą (choć z dobrodziejstwem inwentarza).

Co dzieje się dalej po odrzuceniu spadku?

Odrzucenie spadku to ważny etap, ale sprawy spadkowe trwają dalej, aby ustalić, kto ostatecznie dziedziczy majątek (lub długi). Po złożeniu przez wszystkich uprawnionych swoich oświadczeń (o przyjęciu lub odrzuceniu) należy formalnie potwierdzić krąg spadkobierców. Służą do tego dwie procedury:

• Sądowe stwierdzenie nabycia spadku – sąd rejonowy wydaje postanowienie, w którym wskazuje, kto nabył spadek i w jakich częściach. W postanowieniu tym sąd uwzględni odrzucenie spadku przez poszczególne osoby. Przykładowo może stwierdzić, że spadek nabyły wnuki zmarłego, ponieważ jego dzieci odrzuciły spadek (czyli są traktowane jakby nie dożyły otwarcia spadku).
• Notarialne poświadczenie dziedziczenia – alternatywnie spadkobiercy (ci, którzy spadek przyjmują) mogą udać się do notariusza, który sporządzi akt poświadczenia dziedziczenia. To dokument mający taką samą moc jak postanowienie sądu. W akcie tym również zostanie odnotowane, kto spadek odrzucił, a kto dziedziczy zamiast tej osoby.

Dla Ciebie, jako osoby która odrzuciła spadek, efektem końcowym będzie to, że nie figuruje już Twoje nazwisko w dokumentach działowych – formalnie nie jesteś spadkobiercą. Gdy postanowienie sądu uprawomocni się (lub gdy akt notarialny zostanie zarejestrowany), sprawa jest zamknięta. Od tej chwili wierzyciele zmarłego mogą kierować roszczenia jedynie do tych osób, które spadek przyjęły (lub dochodzić zaspokojenia z majątku spadkowego w rękach Skarbu Państwa, jeśli nikt nie przyjął spadku).

Najczęstsze błędy i pułapki przy odrzuceniu spadku

Odrzucenie spadku to czynność stosunkowo prosta, ale w praktyce spadkobiercy popełniają pewne błędy, które mogą prowadzić do kłopotów. Oto lista najczęstszych pułapek, na które trzeba uważać:

• Przekroczenie 6-miesięcznego terminu – zwlekanie z decyzją bywa najgorszym błędem. Jeśli nie złożysz oświadczenia na czas, spadek zostanie przyjęty z mocy prawa (z dobrodziejstwem inwentarza). Wiele osób mylnie zakłada, że termin liczy się od daty śmierci zawsze – tymczasem może on zaczynać bieg później (np. od dowiedzenia się o testamencie lub od odrzucenia spadku przez kogoś innego). Trzeba jednak pilnować momentu, kiedy Ty dowiedziałeś się o powołaniu do spadku i od tego dnia liczyć dokładnie pół roku.
• Brak odrzucenia spadku w imieniu dziecka – częstym błędem jest sytuacja, gdy rodzic odrzuca spadek, ale zapomina (lub nie wie), że jego małoletnie dziecko stało się przez to kolejnym spadkobiercą. Jeśli nie odrzuci się spadku również za dziecko, to dziecko (mimo że automatycznie dziedziczy z dobrodziejstwem inwentarza) będzie musiało przejąć majątek i uczestniczyć w spłacie długów do wartości aktywów. Dlatego zawsze należy przeanalizować, czy nasza rezygnacja nie powoduje wejścia do spadku kolejnych osób, zwłaszcza naszych dzieci, i zadbać o ich interes.
• Zbyt późne wystąpienie o zgodę sądu – w przypadku małoletnich lub osób ubezwłasnowolnionych, uzyskanie zgody sądu opiekuńczego bywa czasochłonne. Niektórzy rodzice złożyli wniosek o zgodę zbyt późno, przez co minęło 6 miesięcy i dziecko formalnie odziedziczyło spadek. Obecnie prawo chroni takie sytuacje (wstrzymuje bieg terminu), ale tylko pod warunkiem, że wniosek trafi do sądu przed upływem 6 miesięcy. Dlatego nie warto czekać z formalnościami na ostatnią chwilę.
• Bierne czekanie, aż „sąd sam coś wyśle” – zdarza się, że spadkobiercy nie są świadomi konieczności złożenia oświadczenia i oczekują, że dostaną jakieś pismo z sądu informujące o długach czy pytające o decyzję. W praktyce sąd nie zawsze automatycznie wzywa do złożenia oświadczenia (zwłaszcza jeśli formalne postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku jeszcze się nie zaczęło). To na spadkobiercy ciąży odpowiedzialność, by w porę zadziałać. Brak działań = przyjęcie spadku.
• Próba wybiórczego odrzucenia – niektórzy pytają, czy można odrzucić tylko długi, a zatrzymać resztę spadku. Jak już wyjaśniono, jest to niemożliwe – odrzucenie obejmuje cały spadek. Podobnie nie da się odrzucić spadku warunkowo (np. „odrzucam, jeśli okaże się zadłużony”) – oświadczenie jest bezwarunkowe i nieodwołalne.
• Mylenie pojęć (odrzucenie vs. zrzeczenie) – pewna grupa osób myli odrzucenie spadku ze zrzeczeniem się dziedziczenia za życia spadkodawcy. Składają np. oświadczenia u notariusza przed śmiercią bliskiego, sądząc że „odrzucili spadek zawczasu” – takie dokumenty nie mają mocy prawnej jako odrzucenie. Zawarcie umowy zrzeczenia się dziedziczenia wymaga udziału przyszłego spadkodawcy i notariusza, ale to inna procedura. Prawdziwe odrzucenie spadku jest możliwe dopiero po otwarciu spadku (czyli po zgonie).

Świadomość powyższych pułapek pozwoli Ci sprawnie przeprowadzić procedurę odrzucenia spadku i uniknąć nieprzyjemnych niespodzianek.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

P: Na kogo przechodzi spadek po odrzuceniu?
O: Spadek przechodzi wtedy na kolejnych spadkobierców zgodnie z prawem. Jeśli odrzuca spadek dziecko zmarłego – jego udział przypadnie jego własnym dzieciom (wnukom spadkodawcy). Jeżeli zstępnych brakuje albo oni także odrzucą spadek, spadek przechodzi na dalszych spadkobierców ustawowych (np. rodzeństwo spadkodawcy, rodziców, dziadków). Kolejność dziedziczenia ustawowego jest ściśle określona w Kodeksie cywilnym. W ostateczności, gdy nikt z rodziny nie przyjmie spadku, przejmie go Skarb Państwa.

P: Ile czasu jest na odrzucenie spadku?
O: Masz 6 miesięcy na złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku, licząc od dnia, w którym dowiedziałeś się o powołaniu do spadku. Termin ten jest nieprzekraczalny – po upływie 6 miesięcy, jeśli nie złożysz oświadczenia, spadek zostanie przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza z mocy prawa.

P: Ile kosztuje odrzucenie spadku?
O: W sądzie opłata wynosi 100 zł od osoby składającej oświadczenie (niezależnie od wartości spadku). U notariusza koszt to około 50 zł + 23% VAT (stawka notarialna) plus niewielkie koszty wypisów aktu. Zarówno droga sądowa, jak i notarialna są więc porównywalne pod względem wydatków.

P: Jakie formalności trzeba spełnić, aby odrzucić spadek?
O: Należy złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku – albo przed notariuszem, albo przed sądem rejonowym (sądem spadku). Trzeba to zrobić w terminie 6 miesięcy od momentu dowiedzenia się o spadku. Wcześniej warto przygotować dokumenty (akt zgonu, własny dowód osobisty, ewentualnie dokumenty potwierdzające pokrewieństwo) oraz podjąć decyzję, którą drogę (sądową czy notarialną) wybierasz.

P: Kto spłaca długi po odrzuceniu spadku?
O: Osoba, która odrzuciła spadek, nie spłaca żadnych długów zmarłego. Długi te obciążają jedynie majątek spadkowy i będą musiały zostać uregulowane przez tych spadkobierców, którzy spadek ostatecznie przyjmą. Jeśli nikt nie przyjmie spadku (wszyscy odrzucą), wówczas realnie żaden z członków rodziny nie spłaca długów – wierzyciele mogą dochodzić należności tylko z pozostawionego majątku (o ile taki istnieje), a przy braku majątku długi pozostaną niespłacone.

P: Czy mogę odrzucić spadek „na rzecz” innej osoby (np. przekazać swój udział komuś)?
O: Odrzucenie spadku nie jest formą przekazania udziału konkretnemu spadkobiercy, lecz rezygnacją z dziedziczenia. Nie możesz wskazać, kto ma otrzymać Twój udział – po odrzuceniu spadku Twój udział z urzędu przypadnie osobom, które byłyby powołane do spadku, gdyby Ciebie nie było (czyli najczęściej Twoim dzieciom, a przy ich braku – pozostałym krewnym zmarłego). Jeżeli chciałbyś, aby Twój udział otrzymała konkretna osoba spoza tego ustawowego kręgu, jedynym sposobem byłoby przyjęcie spadku, a następnie podarowanie tej osobie przypadających Ci składników majątku. Samo odrzucenie spadku automatycznie rozdysponowuje udział według reguł prawa spadkowego, a nie według Twojej woli.

P: Czy można odrzucić spadek częściowo lub z zastrzeżeniem?
O: Nie, spadku nie można odrzucić częściowo. Odrzucenie spadku dotyczy całości dziedziczonego majątku. Nie ma możliwości wyłączenia tylko długów czy zachowania wybranych składników – decydując się na odrzucenie, rezygnujesz z wszystkiego, co wchodzi w skład spadku (zarówno aktywów, jak i pasywów). Podobnie nie można złożyć oświadczenia o odrzuceniu spadku pod warunkiem lub z zastrzeżeniem – takie zastrzeżenia byłyby nieważne.

P: Czy mogę odwołać oświadczenie o odrzuceniu spadku?
O: Nie, oświadczenie o odrzuceniu spadku jest nieodwołalne z chwilą, gdy zostanie przyjęte przez sąd lub złożone u notariusza. Nie ma możliwości cofnięcia tej decyzji ani ponownego „przyjęcia” raz odrzuconego spadku. Jedynym wyjątkiem jest sytuacja, gdy oświadczenie zostało złożone pod wpływem błędu lub groźby – wówczas można próbować je uchylić przed sądem, ale są to bardzo wyjątkowe przypadki wymagające solidnych dowodów.

P: Czy muszę jeszcze coś robić po odrzuceniu spadku?
O: Nie. Samo złożenie skutecznego oświadczenia o odrzuceniu spadku kończy Twoje zaangażowanie w sprawy spadkowe. Nie musisz bezpośrednio informować wierzycieli zmarłego – uczyni to postępowanie spadkowe (wierzyciele dowiedzą się o tym z odpisu postanowienia sądu lub innych dokumentów spadkowych). Warto natomiast zachować dla siebie egzemplarz postanowienia sądu lub aktu notarialnego potwierdzającego odrzucenie spadku. Przyda się on w razie, gdyby jakiś wierzyciel przez pomyłkę zwrócił się do Ciebie z żądaniem zapłaty – wtedy wystarczy okazać dokument, że nie jesteś spadkobiercą.

P: Czy odrzucenie spadku pociąga za sobą jakieś koszty lub konsekwencje finansowe dla mnie?
O: Poza wspomnianą opłatą sądową lub notarialną, odrzucenie spadku nie wiąże się z dodatkowymi kosztami. Nie zapłacisz żadnego podatku od spadków, ponieważ nic nie nabywasz. Odrzucenie spadku nie wpływa też negatywnie na Twoją historię kredytową ani sytuację majątkową – nie jest traktowane jak bankructwo czy uchylanie się od długów, lecz skorzystanie z przewidzianego prawem uprawnienia. W przyszłości wciąż możesz dziedziczyć inne spadki (odrzucenie jednego spadku nie przekreśla prawa do innych spadków).

P: Czy można odrzucić spadek jeszcze za życia spadkodawcy?
O: Nie, odrzucenie spadku jest możliwe dopiero po śmierci spadkodawcy, gdy spadek zostanie otwarty. Przed śmiercią nie można złożyć skutecznego oświadczenia o odrzuceniu przyszłego spadku. Istnieje natomiast inna opcja – za życia spadkodawcy można zawrzeć z nim umowę zrzeczenia się dziedziczenia (uregulowaną w art. 1048 Kodeksu cywilnego). Taka umowa, sporządzona w formie aktu notarialnego, powoduje że zrzekający się i jego zstępni zostają wyłączeni od dziedziczenia tak, jakby nie dożyli otwarcia spadku. Umowa zrzeczenia się dziedziczenia jest więc sposobem, by z góry wykluczyć kogoś (oraz jego potomków) z kręgu przyszłych spadkobierców. Nie jest to jednak tożsame z odrzuceniem spadku, które następuje już po śmierci spadkodawcy.